این سوال که «چرا انگشت‌هام چروک شدن؟» سال‌ها است ذهن کودکان و نوجوانان را در حمام یا کلاس شنا مشغول کرده است. دانشمندان وقتی فکر می‌کردند این چروک‌ها به‌خاطر جذب آب در پوست و متورم شدن آن به وجود می‌آید؛ همانند اسفنجی که در آب خیسانده شده. اما این نظریه زیاد سریع رد شد؛ چون برای تشکیل این چنین چروک‌هایی انگشت‌ها باید به‌نحوه چشم‌گیری بزرگ می‌شدند. در واقع، جواب این اتفاق زیاد تر مربوط به اعصاب است تا خود پوست. برای رسیدن به جواب این سوال که چرا پوست انگشتان در آب چروک می‌بشود، بهتر است ابتدا نگاهی به ویژگی خاص پوست بیندازیم: مو نداشتن!

راز بدون مو بودن پوست کف دست!

پوست کف دست‌ها و حتی پاها ویژگی منحصربه‌فردی دارد. دکتر «دانیلو دل‌کامپو»، متخصص پوست در کلینیک پوست شیکاگو، می‌گوید این نوع «پوست گلابروس» نام دارد؛ واژه‌ای برگرفته از واژه‌ لاتین «glaber» به معنی «بی‌مو». این پوست بدون مو نقش مهمی در حس محیط اطراف ایفا می‌کند؛ چون پر از گیرنده‌هایی است که سیگنال‌ها را به‌شکل مطلب‌های الکتریکی از پوست به مغز می‌فرستند.

فقط انسان‌ها پوست گلابروس ندارد؛ برای مثال، زائده‌های شگفت‌وغریب روی پوزه‌ موش‌ستاره‌ای و نوک بالایی پلاتیپوس هم از این نوع پوست است. بازدید این پوست در موش‌ها نشان داده در پوست گلابروس، اعصاب سه‌برابر سریع از اعصاب در نواحی دیگر پوست -نواحی که رویش مو روی پوست اتفاق می‌افتد- به عوامل بیرونی عکس العمل نشان خواهند داد. بعد گمان زده می‌بشود چروک شدن پوست دست در آب، بیشتر از آنکه ارتباطی به خود پوست داشته باشد، با عصب‌های دست مرتبط است.

اولین سرنخ از بیماران فلج اطفال به دست آمد

دکتر «لورن تالی»، متخصص پوست در دانشگاه نورث‌وسترن، می‌گوید: «نخستین بار پزشکان نزدیک به ۱۰۰ سال پیش به ربط پوست گلابروس و چروک‌ شدن انگشتان پی بردند. در مقاله‌ای که سر جورج وایت پیکرینگ و توماس لوییس سال ۱۹۳۶ انتشار کردند، مواردی از بیماران مبتلا به فلج اطفال شرح داده شد که انگشتانشان به‌نحوه عجیبی اصلاً چروک نمی‌شد، حتی اگر زمان بسیاری در آب می‌ماندند.»

این بیماران صدمه‌دیدگی در عصب مدیان (اعصاب میانی) داشتند؛ عصبی که از بازو عبور می‌کند و ربط حسی و حرکتی با دست و ساعد دارد. این عصب بخشی کلیدی از دستگاه عصبی سمپاتیک است. دستگاه عصبی سمپاتیک بخشی از دستگاه عصبی خودمختار است که کنترل عملکردهای غیرارادی بدن همانند ضربان قلب، سختی خون، تنفس و گوارش را بر مسئولیت دارد.

دستگاه عصبی سمپاتیک بدن را برای عکس العمل‌های فیزیکی آماده می‌کند؛ برای مثال، در قلب علتافزایش ضربان و قوت انقباض می‌بشود. در چشم، مردمک را گشاد می‌کند تا نور بیشتری داخل بشود؛ این‌ها عکس العمل‌هایی می باشند که جواب‌های «جنگ یا گریز» شناخته خواهد شد.

در دهه ۱۹۷۰، پژوهشگران فهمید شدند علت چروک‌ نشدن انگشتان بیماران صدمه به اعصاب سمپاتیک است. از آن زمان، قراردادن دست در آب گرم به آزمونی مهم برای شناسایی صدمه عصبی تبدیل شد.

اما بالاخره راز چروک‌ها کشف می‌بشود!

تا سال ۲۰۰۳، تا این مدت اشکار نبوده است دقیقاً چطور دستگاه عصبی سمپاتیک علتچروک‌ شدن انگشتان می‌بشود. آن سال، بالاخره پژوهشی موفق شد به این سوال جواب دهد. این مطالعه نشان داد بعد از قرارگرفتن دست در آب، جریان خون به انگشتان یک دفعه افت می‌یابد. علت این افت باریک‌ شدن رگ‌های خونی در فرایندی به نام انقباض عروقی به واسطه‌ اعصاب سمپاتیک می بود که درنهایت در ظاهر پوست چروک تشکیل می‌کرد؛ به‌این‌ترتیب، روال چروک‌ شدن انگشتان اشکار شد، فقط یک سوال باقی ماند: چرا اصلاً انگشت‌ها چروک خواهد شد؟

چروک‌ شدن انگشتان: تکامل برای بقا

سال ۲۰۲۱، دانشمندان به این سوال جواب دادند. «نیک دیویس»، پژوهشگر دانشگاه متروپولیتن منچستر، آزمایشی در موزه علم بریتانیا ترتیب داد. او توانایی بازدیدکنندگان موزه را در گرفتن اجسام خشک و مرطوب بازدید کرد. سپس، از آنها خواست دست‌هایشان را در آب گرم قرار بدهند تا انگشتانشان چروک بشود و مجدد آزمون را تکرار کرد.

هرکسی تلاش کرده در حمام شامپو را از زمین بردارد، می‌داند گرفتن اجسام خیس سخت‌تر از اجسام خشک است. تحلیل دیویس نشان داد انگشتان چروک‌ بهتر از انگشتان خیس اما صاف می‌توانند اجسام را بگیرند. دکتر تالی می‌گوید: «از دیدگاه تکاملی، احتمالا این ویژگی علتمی‌شده اجداد ما راحت‌تر ماهی بگیرند.»

درحقیقت چروک‌ها پشتیبانی می‌کنند بتوانیم اشیای خیس را راحت‌تر و محکم‌تر بگیریم. این ویژگی به گمان زیادً از نظر تکاملی به اجداد ما پشتیبانی کرده در شرایط مرطوب، همانند کنار رودخانه‌ها، ماهی بگیرند یا زمین نخورند. به زبان ساده: چروک‌‌ شدن انگشتان «ابزاری طبیعی ضد لیزخوردن» است که بدن ما هوشمندانه در شرایط خیس فعالش می‌کند»

امروزه، ویژگی‌ای که میلیون‌ها سال قبل تکامل به وجود آورده، به ابزاری مهم برای تشخیص صدمه‌های عصبی تبدیل شده است اما تا این مدت سؤالات دلنشین فرد دیگر دراین‌باره وجود دارد.

پوست دست همه آدم‌ها یک شکل چروک می‌بشود؟

برخی تحقیقات نشان داده‌اند شدت و شدت چروک‌ شدن امکان پذیر در افراد گوناگون متفاوت باشد. عواملی همانند سن، مقدار تعریق کف دست، دمای آب و حتی ژنتیک می‌توانند بر مقدار چروک تأثیر بگذارند؛ برای مثال، پوست افراد مسن یا افرادی که دچار مشکلات گردش خون می باشند، امکان پذیر دیرتر یا کمتر چروک بشود.

چروک شدن همیشه نشانه سالم بودن اعصاب است؟

بله، در تعداد بسیاری از آزمایش‌های بالینی، پزشکان از چروک‌ شدن انگشتان در آب گرم به‌گفتن آزمونی برای بازدید سلامت عصب‌های محیطی (به‌اختصاصی عصب مدیان) منفعت گیری می‌کنند. اگر بعد از ۵ تا ۱۰ دقیقه غوطه‌ور شدن در آب گرم، هیچ چروکی تشکیل نشد، امکان پذیر نشانه‌ای از صدمه عصبی، دیابت یا اختلالات نورولوژیکی باشد.

حیوانات هم این ویژگی را دارند؟

تحقیقات در این عرصه تا این مدت کامل نیست اما حیواناتی همانند میمون‌ها و سمورهای آبی نیز زمان غوطه‌ور شدن در آب، چروک‌هایی در کف دست و پایشان تشکیل می‌بشود. این نوشته مشخص می کند به گمان زیادً چروک شدن در آب ویژگی تکاملی مشترک برخی پستانداران است، به‌خصوص آنهایی که با محیط‌های مرطوب سروکار دارند.