راهنمای جامع پیشگیری و درمان کزاز از شناخت باکتری تا برنامه واکسیناسیون کامل, کزاز یک عفونت باکتریایی خطرناک و احتمالیاً مرگبار است که با تولید سم عصبی، باعث انقباضات شدید عضلانی و اختلال در عملکرد دستگاه تنفس میشود. این بیماری با باکتری کلستردیوم تیتانی ایجاد میشود که در خاک، گرد و غبار و کود حیوانات به صورت اسپور سالها زنده میماند.

ورود این میکروب به بدن از طریق زخمهای پوستی، بهویژه در محیطهای کماکسیژن، اتفاق میافتد. واکسیناسیون بهموقع و کامل، تنها راه موثر پیشگیری از این بیماری است و حتی زخمهای ظاهریاً کوچک نیز نباید نادیده گرفته شوند. شناخت عامل بیماری و مکانیسم اثرگذاری باکتری کلستردیوم تیتانی در شرایط بیهوازی (آناروب) در عمق زخمها تکثیر شده و سم قدرتمند عصبی به نام تتانوسپاسمین ترشح میکند.

انبی فوت میکنند. دوره نهان بیماری معمولاً بین ۳ روز تا ۳ هفته (میانگین ۱۴ روز) متغیر است و هرچه علائم زودتر ظاهر شوند، پیشبینی بیماری شدیدتر است.

نکته مهم این است که کزاز از انسان به انسان منتقل نمیشود و بیماری مسری محسوب نمیشود.

افراد در گروه ریسک بالا برخی اقشار جامعه به دلیل شرایط کاری یا سلامتی، احتمال ابتلا به کزاز را دارند کشاورزان، باغبانان و کارگران ساختمانی با تماس مداوم با خاک و گرد و غبار معتادان تزریقی به دلیل استفاده از سوزنهای آلوده مسافران به مناطق نیمهاستوایی و کشورهای در حال توسعه افراد دارای زخمهای عمیق، پرخطر یا آلوده تعریف زخم پرخطر در کزاز زخمهایی که بستر ایدهآل برای رشد باکتری را فراهم میکنند شامل موارد زیر هستند شکستگیهای باز با خروج استخوان از پوست سوختگیهای سطحی و عمیق عفونتهای دندانی و خراجهای گنجهای جراحیهای طولانیمدت (بیش از ۶ ساعت) زخمهایی با نابودی گسترده بافت (نکروز) گازگرفتگی حیوانات (سگ، گربه، گاو) زخمهای نفوذی ناشی از اشیای تیز (خار، سوزن، میخ) زخمهای آلوده به خاک، کود حیوانی یا اجسام خارجی (چوب، شیشه، شن و ماسه) نشانههای بالینی و علائم هشداردهنده علائم معمولاً ۷ تا ۱۰ روز پس از عفونت آغاز میشوند، هرچند بازه میتواند از ۴ روز تا ۳ هفته باشد.

ری و قفسه سینه تشنجهای بدنی دردناک و ناگهانی (اپیستوتونوس) اختلالات ضربان قلب و نوسانات فشار خون مضاعفات جانبی و تهدیدهای جان بدون درمان فوری و، کزاز میتواند منجر به عواقب ناگوار زیر شود اختناق و خفگی ناشی از تشنج حنجره ناتوانی تنفسی حاد نیازمند ونتیلاتور ذاتالریه استنشاقی شکست کلوی حاد اختلال اتونومیک با تعریق وفور فلج موقت عضلات بالا و پایین رفتن ناگهانی فشار خون ارسینهای قلبی و توقف قلب رویه تشخیص کزاز تشخیص کزاز بهصورت بالینی و بر اساس سوابق بیمار (شامل سابقه واکسیناسیون، نوع زخم و علائم عصبی-عضلانی) و معاینه فیزیولوژی توسط پزشک انجام میشود.

تستهای آزمایشگاهی استاندارد برای تایید قطعی وجود باکتری یا سم در بالین وجود ندارند و تشخیص بر پایه صورتی کلینیک استوار است. استراتژیهای درمانی در بیمارستان کزاز یک اورژانس پزشکی است که نیازمند بستری در واحدهای مراقبت ویژه (ICU) میباشد.

پروتکل درمان شامل موارد زیر است تزریق ایمونوگلوبین کزاز (TIG / HTIG) برای خنثیسازی سم آزاد در گردش خون مضاد تشنجهای بنزودیازپینین (مانند دیازپام) و باکلوفن برای کنترل تشنجات بلاکهای عصبی-عضلانی در موارد سخت آنتیبیوتیکهای مناسب (پنیسیلین جی، مترونیدازول یا تتراسایکلین) برای از بین بردن باکتری در محل زخم پشتیبانی تنفسی (انتوباسیون و ونتیلاتور مکانیکی) در صورت لزوم تکمیل سری واکسیناسیون (واکسن تیتانوس توکسوئید) در طول بستری، چرا که ابتلا مصونیت پایدار ایجاد نمیکند بهترین رویکرد، پیشگیری اولیه است استفاده از دستکش در کارهای باغبانی، شستشوی فوری و کامل زخمها با آب و صابون، و مراجعه به مراکز درمانی برای زخمهای عمیق یا آلوده.

پزشک با ارزیابی وضعیت واکسیناسیون شما، تعیین میکند که آیا نیاز به بوستر دارید یا ایمونوگلوبین. واکسن کزاز انواع، برنامه زمانبندی و نکات کلیدی در ایران و اکثر کشورها، واکسن کزاز بهصورت ترکیبی (بیشتر به عنوان سهگانه DTP یا دوگانه DT/) عرضه و تزریق میشود. نوع واکسن و تعداد دوزها با توجه به سن و سابقه واکسیناسیون فرد تعیین میگردد.

برای مدیریت زخمهای پرخطر، معمولاً واکسن دوگانه دیفتری-تز یا سهگانه به همراه ایمونوگلوبین تجویز میگردد. مکانیسم اثرگذاری واکسن (توکسوئید) واکسنهای کزاز حاوی توکسوئید (سم بی شده) هستند، نه باکتری زنده. این ماده سیستم ایمنی را تحریک میکند تا آنتیبادیهای خاص علیه سم تیتانوس تولید نماید. از آنجا که سم غیرفعال است، واکسن هیچگاه باعث بیماری نمیشود، اما حافظه ایمنی را برای مقابله با عفونت واقعی فعال میسازد.

موانع و احتیاطات پیش از تزریق قبل از واکسیناسیون، حتماً موارد زیر را با پزشک در میان بگذارید تب بالای ۳۸.۵ درجه سانتیگراد در روز تزریق سابقه واکنشهای آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) به دوزهای قبلی اختلالات همواستاز (هموفیلی، ترومبوسیتوپنی) بیماریهای عصبی پیشین (مانند سندرم گیان-باره) جراحی پیوند اعضای تازه مصرف داروهای ایمونوسرسور (کورتیکواستروئید، کیموتراپی) آلرژی شدید به هر مادهای بارداری (برای تعیین بهترین زمان تزریق) انواع واکسنهای در دسترس واکسن سهگانه (DTP / ) دیفتری، کزاز، سیاهسرفه (اسلی) واکسن دوگانه (DT / ) دیفتری، کزاز (معمول برای بزرگسالان و بوسترها) برنامه واکسیناسیون کودکان در ایران دوزهای اولیه ماههای ۲، ۴، ۶ و ۱۸ ماهگی (واکسن سهگانه DTP) دوز تقویت اول ۲ سالگی (واکسن سهگانه) دوزهای تقویت دورهای هر ۱۰ سال یک بار (معمولاً با واکسن دوگانه یا ) راهنمای واکسیناسیون بزرگسالان مصونیت حاصل از واکسن با گذشت زمان کاهش مییابد.

تمام بزرگسالانی که سری کامل واکسیناسیون کودکی را نداشتهاند یا ۱۰ سال از آخرین بوسترشان گذشته، باید دوز تقویت دریافت کنند. در صورت عدم اطمینان از سابقه، سری کامل (۳ دوز) توصیه میشود. واکسن کزاز در دوران بارداری تزریق واکسن سهگانه بیسلیولی در سهماهه سوم بارداری (هفتههای ۲۷ تا ۳۶) بهمنظور انتقال آنتیبادی مادر به جنین و محافظت از نوزاد در ماههای اول زندگی، به شدت توصیه میشود. این واکسن در دوران شیردهی نیز امن است.

برای مشورت شخصی با پزشک زایمان خود تماس بگیرید. عوارض جانبی رایج و نادر واکسنهای کزاز پروفایل ایمنی بالایی دارند.

عوارض رایج معمولاً خفیف و خودحتی هستند درد، سرخی و تورم موضعی در محل تزریق توده کوچک و موقت زیر پوست (گرانولوما) که هفتهها باقی میماند تب پایین، سرگیجه، خستگی، میآگزی عضلانی کاهش اشتها، تهوع، استفراغ یا اسهال خفیف بیقراری و گریه در نوزادان و کودکان عوارض نادر اما جدی نوریت بازویی (درد شدید شانه و بازو) و واکنشهای آنافیلاکتیک. در صورت بروز علائم غیرمنتظره، شدید یا پایدار، بلافاصله مراجع پزشکی مراجعه کنید.

مدیریت عوارض پس از واکسیناسیون برای کاهش انزعاجهای خفیف پس از تزریق افزایش مصرف مایعات پوشیدن لباسهای راحت و سبک (بهویژه در کودکان) مصرف استامینوفن (پاراستامول) با دستور پزشک برای تب و درد کمپرس سرخابه روی محل تزریق هشدار! این نوشته فقط جنبه آموزشی دارد و برای منفعت گیری از آن ملزوم است با پزشک یا متخصص وابسته مشورت کنید.