از میان روش‌های تربیتی رایج در دوران معاصر، «فرزندپروری هلیکوپتری» جایگاه ویژه‌ای دارد. در این الگوی والدین، مادر و پدر مانند یک هلیکوپتر به طور مداوم بر سر فرزندی خود می‌چرخند، حرکات و سکون‌های او را زیر نظر می‌گیرند و در تمام ابعاد زندگی فرزند نفوذ می‌یابند. در این نگارش، به تشریح ویژگی‌های والدین کنترل‌گر، همراه با ابعاد مثبت و منفی این سبک تربیتی می‌پردازیم. در ادامه با ما بمانید.

نشانه‌های والدین هلیکوپتری

دکتر میچل رینولدز، روان‌شناس بالینی، می‌فرماید: «والدین کنترل‌گر تمایل افراطی برای حفاظت از فرزندانشان داشته و دائماً دغدغه‌دار آن‌ها هستند. اکثریت وقت‌ها برنامه‌های جزئی و کلی فرزند را مدیریت می‌کنند و در پی آن‌اند که هر چیزی را برای کودک خود آسان‌تر سازند.»

🔗 بیشتر بخوانید: مراقبت تسکینی؛ همه‌چیز درمورد مراقبت حمایتی

والدین هلیکوپتی محافظت‌کنندگی و کنترل‌گرایی بیش از حد دارند و در این نقش محافظ، مسئولیت و ماموریت خود را می‌بینند. دکتر کارولین دایچ، نویسنده کتاب اختلالات اضطرابی، بیان می‌دارد: «این والدین در مواجهه با آزمون‌ها و به‌ویژه پیروزی‌ها یا شکست‌های فرزندان، خود را مقصر یا مسئول می‌دانند. آن‌ها از نقش پررنگ خود در سرنوشت فرزند افتخار می‌کنند و معتقدند این سبک فرزندپروری هیچ ایرادی ندارد.»

یک نشانه دیگر از والدین کنترل‌گر، سلب حق انتخاب از فرزند است؛ آن‌ها دوستان و فعالیت‌های روزمره کودک را تعیین می‌کنند، در بازی‌های کودک مداخله می‌نمایند و فضایی برای خلوت و سرگرمی انفرادی فرزند باقی نمی‌گذارند.

🔗 بیشتر بخوانید: هوش موسیقیایی: تعریف، ویژگی‌ها و راه‌های تحکیم آن_دوپلر

علل رفتارهای کنترل‌گرانه والدین

۱. ترس از عواقب ناگوار

همه والدین آرزو می‌کنند فرزندشان شاد و موفق باشد، اما ویژگی متمایز والدین کنترل‌گر، واهمه مداوم از طرد شدن یا شکست خوردن فرزند است و آن‌ها کوشیده‌اند به هر قیمتی جلوی رویدادهای ناخوشایند را بگیرند. هرچند شکست خوردن تجربه‌ای ناخوشایند است، اما همین اشتباهات و چالش‌ها مهم‌ترین عامل رشد تاب‌آوری و موفقیت در آینده محسوب می‌شوند. والدین کنترل‌گر با پیشگیری از هر اتفاق بدی، غافل از آسیب‌هایی هستند که به شخصیت مستقل فرزند می‌زنند.

۲. حس اضطراب والدین

نگرانی‌های متعدد در حوزه‌های اقتصادی، بازار کار و مسائل اجتماعی، والدین را به تداخل مداوم در زندگی فرزند برای حفظ او می‌انهد. این اضطراب والدین به آن‌ها القا می‌کند که می‌توانند کودک را از تمام آسیب‌ها مصون دارند، در حالیکه این باور با واقعیت سازگار نیست.

۳. جبران بیش از حد گذشته

والدینی که در دوران کودکی خود قربانی بی‌توجهی یا نادیده گرفته شدن بوده‌اند، ممکن است با کنترل بیش از حد بر فرزندان، سعی در جبران فقدان‌های گذشته داشته باشند.

۴. تأثیرپذیری از والدین دیگر

مشاهده والدین هلیکوپتری دیگر و دقت‌های افراطی آن‌ها، گاهی در برخی والدین عذاب وجدان برانگیخته و فکر می‌کنند والدین خوبی نیستند؛ در نتیجه برای جبران، رفتارهایشان را تغییر داده و به والدین هلیکوپتری تبدیل می‌شوند.

تأثیرات منفی رفتارهای والدین کنترل‌گر

مجموعه زیادی از والدین کنترل‌گر با هدف مراقبت و توجه به فرزند این سبک را آغاز می‌کنند، اما با گذشت زمان، نظارت‌هایشان گسترش می‌یابد و می‌خواهند در همه امور فرزند دخالت داشته باشند. در ادامه مهم‌ترین پیامدهای منفی این روش را بررسی می‌کنیم.

۱. کاهش اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس فرزند

مشکل اصلی kontrol بیش از حد، نتیجه معکوس دادن است. مداخله مدام والدین برای بهبود عملکرد کودک، این پیامد را به فرزند می‌دهد که «والدینم به توانایی من اعتماد ندارند.» و در نتیجه اعتمادبه‌نفس کودک زیر سوال می‌رود.

۲. ناتوانی در تقویت مهارت‌های مقابله‌ای

اگر والدین در تمام شکست‌ها و لحظات سخت کنار فرزند باشند یا برای پیشگیری از مشکلات مدام در حال اقدام باشند، کودک چه زمانی یاد می‌گیرد که با شکست مواجه شود، آن را پذیرفته و برای پیشرفت تلاش کند؟ والدین هلیکوپتی مانع از شکل‌گیری توانایی مقابله در فرزند می‌شوند. بر اساس پژوهشی در سال ۲۰۱۸، نظارت افراطی والدین بر رفتارهای فرزند، توانایی شناخت و تنظیم احساسات را از او سلب می‌کند.

۳. افزایش اضطراب و افسردگی در کودک

بر اساس نتایج پژوهشی منتشر شده در مجله مطالعات کودک و خانواده، رفتار نظارتی بیش از حد والدین کنترل‌گر، عاملی برای افزایش اضطراب و افسردگی در کودکان است.

۴. عدم رشد مهارت‌های زندگی

والدینی که همیشه برای بستن کفش، جمع کردن بشقاب، مرتب کردن اتاق و یادآوری تکالیف حاضرند، اگرچه حمایت‌کننده به نظر می‌رسند، اما در حقیقت کنترل‌گری آن‌ها مانع از استقلالی شدن و یادگیری مهارت‌های حیاتی فرزند می‌شود.

۵. مانع از خودکارآمدی فرزند

به جای آموزش روش دفاع از حقوق خود، والدین هلیکوپتی خود وارد عمل شده و از کودک دفاع می‌کنند. آیا این والدین در تمام مراحل زندگی کنار فرزند خواهند بود؟ این کودکان در مدارس و محیط کار دچار مشکل در مواجهه با چالش‌ها می‌شوند. نکته مهم: والدین کنترل‌گر در بلوغ فرزند نیز دست از سر او برمی‌دارند و با نظارت‌های مداوم، اعتمادبه‌نفس او را هدف قرار می‌دهند.

دکتر دبورا گیلبوا، متخصص فرزندپروری، تأکید می‌کند: «باید لحظاتی را یافت که یک قدم از حل مشکلات فرزند عقب‌نشینی کنیم. اجازه دادن به کودک برای یافتن راه‌حل، انعطاف‌پذیری و اعتمادبه‌نفس را در او تقویت می‌کند.»

جنبه‌های مثبت فرزندپروری هلیکوپتری

هرچند اصطلاح «والدین هلیکوپteri» معمولاً با لحن تحقیرآمیز به کار می‌رود، اما این سبک کاملاً بد نیست. فرزندان این والدین معمولاً به موقع به مقاصد می‌رسند، تکالیف را انجام می‌دهند و در چارچوب مشخصی حرکت می‌کنند. والدین هلیکوپتی تمایل دارند همواره از پیشرفت تحصیلی فرزند آگاه باشند و در صورت کاستی، هر تلاش ممکن را برای حمایت از او به کار می‌ بندند. این حمایت در تمام حوزه‌های زندگی جریان دارد و والدین هلیکوپتی برای حل چالش‌های فرزندان تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند.

توجه به سلامت جسم و روان فرزند امری ارزشمند است، اما مهم‌تر از آن، فراهم کردن فضایی برای رشد، یادگیری مهارت‌های نوین و سازگاری با شکست‌هاست.

تجربیات بزرگ‌سالانی که والدین هلیکوپتی داشته‌اند

محققان دانشگاه مری واشنگتن در نظرسنجی از افرادی که والدین کنترل‌گر داشته‌اند، خواسته‌اند احساسات خود را در مورد این سبک تربیتی بیان کنند. بخشی از بازخوردها عبارتند از:

• «اکثر اوقات مضطربم و حس ناامنی مبهمی کل وجودم را فرا گرفته است.»
• «در تمام موقعیت‌های شغلی، مدام نگران بوده‌ام که اشتباهی مرتکب شوم و باعث ناامیدی دیگران گردم. این cảm giác واقعاً رنج‌آور است.»
• «والدین هلیکوپتی من همیشه انتظاراتی فراتر از توانایی من دارند و نمی‌پذیرند که من فرد بلوغ‌یافته‌ای هستم.»
• «من با مادری کنترل‌گر بزرگ شدم و به معنی واقعی هیچ مهارتی نیاموخت اکنون چهل‌ساله‌ام که هیچ اعتمادبه‌نفسی ندارم و دائماً بی‌ارزشی می‌کنم.»

مشاهد می‌فرمایید؟ با وجود اینکه والدین کنترل‌گر فکر می‌کنند این بهترین روش پرورش است، فرزندان با آن‌ها هم‌نظر نیستند و هر کدام به نحوی از زندگی خود ناراضی‌اند.

چگونه از بودن والد کنترل‌گر پرهیز کنیم؟

آیا شما والدی کنترل‌گر هستید یا همسرتان؟ در این بخش به راهکارهای مقابله با کنترل‌گری و پیشگیری از آن می‌پردازیم.

۱. مانع استقلال فرزندتان نشوید

استقلال کودک فرایندی تدریجی است. اغلب از دوران کودکی المبکره این جملات را از کودکان می‌شنویم: «می‌خواهم خودم انجام دهم» یا «من می‌توانم». بیان این جملات، ابراز نیاز به استقلال و اولین گام به سوی خودمختاری است. با نظارت غیرمستقیم، به فرزند اجازه دهید کارهای شخصی را خود انجام دهد؛ حتی اگر صدها بار اشتباه کند و شکست بخورد. آزادی متناسب با سن به فرزند بدهید. این کار به کودک نشان می‌دهد که به او اعتماد دارید و رشد فردی‌اش را محترم می‌شمارید. با واگذاری تدریجی وظایف، هم استقلال فرزند رو به رشد می‌گذارد و هم شما از نقش والد کنترول‌گر فاصله می‌گیرید.

۲. به فرزندتان اجازه بیان نظر دهید

تمایل‌های گوناگون در ذات هر انسان نهفته است. به همین دلیل سبک خوردن، خوابیدن و بازی کردن هر کودک با دیگری متفاوت است. کودکان از سال اول زندگی، حتی قبل از تسلط بر گفتار، با اشاره و حرکات، علایق خود را در مورد سرگرمی‌ها، بازی‌ها و غذاها نشان می‌دهند. به فرزند اجازه دهید درباره علایقش صحبت کند و نظرات خود را ابراز نماید.

۳. حق انتخاب را به فرزندتان بدهید

کودکان باید همه چیز را بیاموزند، از جمله نحوه تصمیم‌گیری عاقلانه. از سال‌های نخستین زندگی حق انتخاب را به کودک بدهید. مثلاً از کودک بپرسید: «برای میان‌وعده ترجیح می‌دهی چی بخوری؟» یا «کدام لباس را دوست داری بپوشی؟»

از طریق این آزمون و خطا، علاوه بر تقویت اعتمادبه‌نفس برای انتخاب‌های درست، خودتان هم از نقش ناظر مداوم جدا می‌شوید.

۴. انتظارات پیش‌تعریف شده را کنار بگذارید

مهم‌ترین گام در کاهش کنترل‌گری، رها کردن انتظارات بی‌جاست. هر والدی آرزوها و امیدهایی برای فرزند دارد. اما آیا فکر کرده‌ید که با هدایت فرزند بر اساس انتظارات خود، او را از علایق و استعدادهای ذاتی دور می‌کنید؟

به فرزند در کشف علایق و استعدادهایش پشتیبانی کنید و در صورت نیاز راهنمایی نمایید. این کار بهترین پیام این است که شما به انتخاب‌های او ارزش می‌دهید و در هر شرایطی در کنارش هستید.

کلام پایانی

والدین کنترل‌گر با هدف پیشگیری از شکست و ناکامی فرزند، دائماً بر او نظارت می‌کنند و همانند هلیکوپتری در پرواز، تمام رفتارها و فعالیت‌های فرزند را در کنترل می‌گیرند. با ابعاد منفی این سبک تربیتی آشنا شدید. اگر تا به حال والد هلیکوپتی بوده‌ید، سعی کنید با گام‌های کوچک، کنترل مداوم را کاهش دهید و از پرورش استقلال فرزند حمایت کنید.

آیا شما نیز نشانه‌های والدین کنترل‌گر را در خود می‌بینید؟ به نظرتان این سبک تربیتی چه جوانب مثبت و منفی دیگری دارد؟ لطفاً نظرات و تجربیات ارزشمند خود را با ما و کاربران عزیز در میان بگذارید.