احتمالا تا به امروز برایتان پیش آمده که در حال تشکیه از دوستان در مورد مشکلات زندگی باشید، اما او به جای همدلی، داستان‌های بدبختی خودش را به گونه‌ای بازگو کند که حس کنید او بدبخت‌تر از شماست! شاید عجیب به نظر برسد، اما این رفتار ناخواسته می‌تواند باعث شود شما نسبت به وضعیت خود راحت‌تر شوید. بیایید این پدیده را از منظر علمی و روانشناسی بررسی کنیم. آیا تا به حال با دیدن شکست یا مصیبت کسی دیگر، حس خوبی در خودتان تجربه کرده‌اید؟ نگران نباشید، شما در این احساس تنها نیستید و این واکنش آنقدرها هم شرم‌آور نیست. در ادامه به تحلیل عمیق این پدیده می‌پردازیم.

یک محقق آلمانی در سال ۲۰۱۵ مطالعه‌ای انجام داد که نشان می‌داد طرفداران تیم‌های فوتبال، در لحظه گل خوردن تیم رقیب، واکنش‌های لبخند گسترده‌تر و سریع‌تری نسبت به گل خوردن تیم خود نشان می‌دهند. سناریوهای مشابهی در زندگی روزمره هم وجود دارد؛ تصور کنید شخصیتی سیاسی که از او متنفر هستید، به دلیل تخلفات مالی تحت محاکمه قرار گیرد، حس شما چه می‌شود؟

🔗 بیشتر بخوانید: هیپوکسی؛ همه‌چیز درمورد افتاکسیژن در بافت‌های بدن

مورد دیگر رایج، غیبت است. معدود کسانی هستند که بتوانند ادعا کنند در لحظات غیبت، لبخندی مرموز و پنهان بر لبانشان نیافکنده باشد. این پدیده با واژه آلمانی «شادن‌فرویده» (Schadenfreude) شناخته می‌شود که در فارسی می‌توان آن را «دگرغم‌نشاط» یا لذت از غم دیگران نامید. این واژه از دو بخش «شادن» (صدمه/آسیب) و «فرویده» (لذت/شادی) تشکیل شده است. در ادامه، دلایل علمی، روانشناختی و عصبی شکل‌گیری این حس و پیامدهای آن را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

شادن‌فرویده یا دگرغم‌نشاط چیست؟

شادن‌فرویده یک قابلیت احساسی بنیادی در انسان است که در آن فرد از ناکامی، رنج یا بدبختی دیگران لذت می‌برد. در اکثر موارد، ما به طور ناخودآگاه این حس را تجربه می‌کنیم، بدون اینکه لحظه‌ای به آن فکر کنیم یا بتوانیم از آن جلوگیری کنیم.

🔗 بیشتر بخوانید: چهره کوری؛ همه‌چیز درمورد اختلال تشخیص چهره

روانشناسان بر اساس دو مولفه «موقعیت» و «محرک»، شادن‌فرویده را به انواع مختلفی طبقه‌بندی کرده‌اند. به عنوان مثال، برخی معتقدند این حس در سه موقعیت «عدالت»، «رقابت» و «پرخاشگری» بروز می‌یابد که tươngاً با سه محرک «عدالت اجتماعی»، «ارزیابی فردی» و «هویت اجتماعی» در ارتباط است. در موقعیت عدالت، شاهد مجازات فرد متخلف بودن لذت‌آور است. در موقعیت رقابت، مقایسه خود با فردی که دچار بدبختی شده، حس رضایت ایجاد می‌کند. در موقعیت پرخاشگری، روبرو شدن عضو گروه بیرون‌گروه (مثل حریف ورزشی یا حریف سیاسی) با رویداد منفی، که هویت اجتماعی اعضای درون‌گروه را تقویت می‌کند، موجب شادی می‌شود.

روانشناسان دیگر، چهار موقعیت را برای بروز شادن‌فرویده شمارش می‌کنند: «تنفر»، «بی‌عدالتی»، «خودشناسی» و «تawan (جبران/مشترک بودن در رنج)». در موقعیت تنفر، اولین احساس نسبت به فرد مقابلی بیزاری است و بدبختی او خوشحالی می‌آفریند. در موقعیت بی‌عدالتی، اجرای عدالت بر مجرم لذت‌بخش است. در موقعیت خودشناسی، شکست حریف به عنوان ارتقای جایگاه اجتماعی گروه خود تلقی می‌شود. در موقعیت توان، اتفاق بدی که برای دیگری رخ می‌دهد (و پیش از این برای خودمان هم پیش آمده)، حس لذت و تسکین می‌دهد.

پژوهشگران همچنان در حال بررسی رابطه بین شادن‌فرویده و همدلی هستند. کارشناسان معتقدند که لذت از رنج دیگران زمانی ظهور می‌کند که همدلی در میان نباشد. وقتی همدلی فعال باشد، برای رنج دیگران دلسوزی می‌کنیم، اما در غیاب احساسات انسانی، همدلی رنگ می‌بازد و از ناخوشی الغیر لذت می‌بریم.

نقش مکانیسم‌های عصبی در شادن‌فرویده

عصب‌زیست‌شناس‌ها نواحی خاصی از مغز را شناسایی کرده‌اند که در شکل‌گیری شادن‌فرویده نقش دارند و این حس را از عواطف مشابه تفکیک می‌کنند. تصاویر حاصل از fMRI نشان می‌دهد که قشر کمربندی قدامی (ACC)، واقع در نواحی میانی بین دو نیمکره مغز و اتصال‌دهنده سیستم لیمبیک به قشر پیشینی، در حین برانگیختن حس حسادت فعال می‌شود. این ناحیه با تضادها و دردهای اجتماعی در ارتباط است و در مواقعی مانند باخت تیم مورد علاقه فعال می‌گردد. نکته جالب اینجاست که جسم مخطط شکمی (Ventral Striatum) در لحظه باخت تیم حریف یا وقوع حادثه بد برای فردی که حسادت می‌کنیم، فعال‌تر می‌شود. این نواحی دقیقاً پشت گوش‌ها قرار دارند و با سیستم پاداش مغز در ارتباط مستقیم هستند.

در یک پژوهش دیگر مشخص شد که نواحی مغزی مرتبط با شناخت اجتماعی، هم در هنگام همدلی و هم در هنگام شادن‌فرویده فعال می‌شوند. با این حال، شادن‌فرویده هسته اکومبنس (Nucleus Accumbens) در جسم مخطط شکمی را به شدت بیشتری فعال می‌کند. هسته اکومبنس در پردازش محرک‌های لذت‌بخش پیش‌بینی‌نشده نقش کلیدی ایفا می‌کند. این تحقیق نشان داد که بیماران مبتلا به اختلال در جسم مخطط شکمی، میزان کمتری شادن‌فرویده را تجربه می‌کنند.

چرا ناکامی دیگران برای ما لذت‌بخش است؟

شادن‌فرویده حسی است که gầnاً تمام انسان‌ها، بی‌تفاوت از سن و جنسیت، آن را تجربه می‌کنند. برخی روانشناسان، شادن‌فرویده را نوعی استراتژی بقا می‌دانند که ریشه در خودارزش و «نظریه مقایسه اجتماعی» دارد. بر اساس این نظریه، انسان ذاتاً تمایل دارد خود را با دیگران بسنجد. دیدن ناکامی دیگران، فرد را در یک مقایسه ذهنی قرار می‌دهد که در نتیجه آن، خودتصویر او تقویت شده و حس رضایت و اطمینان از نفس بروز می‌یابد. پل هوک مایر، روان‌درمانگر و نویسنده، می‌گوید:

«انسان ذاتاً شکارچی و گردآورنده است و حس امنیت و جایگاه خود در جهان را از طریق مقایسه با دیگران می‌سازد. اینکه در این مقایسه مزیت رقابتی داشته باشیم، کاملاً غریزی است.»

زندگی در گروه و قبیله از دیرباز برای بقای انسان حیاتی بوده است. در عصر حاضر نیز انسان با اعلام وفاداری به گروه‌ها، سعی در حفظ آن‌ها و ترویج اهدافشان دارد. طرفداری از تیم‌های فوتبال یا احزاب سیاسی، مصداق بارز این واقعیت در دوران معاصر است.

شادن‌فرویده چه زمانی مشکل‌آفرین می‌شود؟

[[OAR_MEDIA_1]]

همانطور که اشاره شد، لذت از رنج دیگران نواحی مغزی مسؤول سیستم پاداش را فعال می‌کند. این مناطق با ترشح دوپامین، فرد را به تکرار این رفتار تشویق می‌کنند. در نتیجه، شادن‌فرویده می‌تواند اعتیادآور شده و بخشی از رفتارهای روزمره فرد تبدیل گردد. اگر به صورت مداوم و عامدانه خود را در چنین موقعیت‌هایی قرار دهیم، دچار اختلال روانی می‌شویم. چگونه؟

با ترشح مکرر دوپامین، قابلیت همدلی کاهش می‌یابد. همدلی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هوش هیجانی است که مبنای تعادل روانی، برقراری روابط سالم و دستیابی به اهداف فردی را تشکیل می‌دهد.

لذت‌بردن از رنج دیگران می‌تواند به حد بیماری پیش برود. این موضوع مخصوصاً در افرادی مشاهده می‌شود که سطح همدلی در آن‌ها پایین است. به نظر می‌رسد این افراد که دچار «انسان‌زدایی» (Dehumanization) هستند، صفات بدخواهی داشته باشند که به «مثلث تاریک شخصیت» معروف است. این مثلث شامل شخصیت‌های سایکوپاتی/روان‌پریش (فقدان همدلی یا کنترل)، خودشیفته (نارسیسم) و ماکیاولیسم (قدرت‌طلبی از طریق فریب) می‌شود.

افراد روان‌پریش به ویژه می‌توانند بدون هیچ همدلی، از رنج دیگران لذت ببرند. این ویژگی با سادیسم هم‌پوشانی دارد، زیرا سادیسم‌گران از آزار دادن دیگران لذت می‌برند. روانشناسان تا به امروز تحقیقاتی در مورد ارتباط شادن‌فرویده با رفتارهای مثلث تاریک انجام داده‌اند و این بررسی‌ها ادامه دارد. تا کنون نتایج حاکی از آن است که شدت شادی از رنج دیگران با میزان برخورداری از ویژگی‌های مثلث تاریک و تمایل به رفتارهای سادیسمی در همبستگی است.

نقش شبکه‌های اجتماعی در شادن‌فرویده

[[OAR_MEDIA_2]]

تأثیر عمیق شبکه‌های اجتماعی در تحریک احساسات و ابراز شادن‌فرویده، توجه عمومی را به این پدیده جلب کرده است. روانشناسان، سیاستمداران و فعالان تبلیغات به تأثیر شادن‌فرویده بر رفتار کاربران اینترنت دقت ویژه‌ای دارند، چرا که کاربران به صراحت نشان می‌دهند که از رنج و ناکامی دیگران لذت می‌برند. خشم، حسادت و حقارت، امروز در فضای مجازی رو به شدن هستند. این فضا، زمینه‌ساز استفاده بیش از حد از یک مکانیزم مقابله‌ای برای بقا شده است: شادن‌فرویده. جودی هو، متخصص مغز و اعصاب، می‌گوید: «استفاده بیش از حد از شبکه‌های اجتماعی، نیازمند استفاده بیش از حد از استراتژی‌های بقا است.» دلیلش آشکار است:

«مردم روزبه‌روز حس می‌کنند کنترل کمتری بر شرایط دارند، بنابراین سعی می‌کنند هویت خود را حفظ کنند. ابراز شادی از رنج دیگران، علتی می‌شود تا افراد حس کنند کنترل و تسلط بیشتری بر شرایط دارند.»

تحقیقات نشان داده که افراد با خودکارآمدی پایین، زمان بیشتری را صرف تماشای ناکامی‌های دیگران می‌کنند. احتمالاً به دلیل مانع موجود در دنیای آنلاین که آن‌ها را از ابراز تاسف معاف می‌دارد.

ویژگی رسانه‌های اجتماعی در امکان مقایسه سریع بین دو پست یا دو جبهه رقیب، منجر به افزایش ابراز شادن‌فرویده در نظرات می‌شود. افراد متفاوت یا خارج از یک گروه اجتماعی خاص، بیش از دیگران از ناکامی طرف مقابل در شبکه‌ها ابراز خرسندی می‌کنند. گروه دیگر، کسانی هستند که باور قوی به عدالت جهانی دارند. این افراد با دیدن اجرای عدالت در حق کسانی که گناهکار به نظر می‌رسند، لذت برده و شادی خود را اعلام می‌کنند.

شادن‌فرویده در فضای اینترنت بر رفتارهایی نظیر انتشار اخبار سیاسی یا تصمیم خرید مشتریان هم تأثیر می‌گذارد. برای مثال، در یک تحقیق مشخص شد که تخریب برند رقیب در فضای آنلاین، باعث شده مردم از برند تخریب‌کننده بیشتر خرید کنند.

همه انسان‌ها کمابیش لذت می‌برند، شما چطور؟

لذت از ناخوشی دیگران در نگاه اول غیرانسانی به نظر می‌رسد، اما نباید فراموش کرد که این یک واکنش طبیعی انسان است و خجالت‌آور نیست. بی‌تردید، ما همه چنین هستیم! ما عادت داریم همه چیز را به دو категоری خوب و بد تقسیم کنیم. همین باعث می‌شود گاهی در مورد عواطف خود هم احساس گناه یا شرم کنیم.

شادن‌فرویده یا دگرغم‌نشاط، اگرچه در ظاهر نشان‌دهنده شادی ما از غم دیگران است، اما در باطن نمایانگر برخی از بنیادین‌ترین نیازهای انسانی است. احساسی چون میل به تعلق و حمایت از گروه، اهمیت عدالت و انصاف، نیاز به سلسله‌مراتب و تلاش برای کسب جایگاه در آن. زنگ خطر زمانی به صدا در می‌آید که مرزهای این ابراز شادی را رعایت نکنیم و برای زندگی خود یا دیگران проблема‌ساز شویم.

منبع: britannica, verywellmind