راهنمای جامع بیماری بوسه (مونونوکلئوز) علائم، راههای انتقال، درمان و پیشگیری, بیماری بوسه که در واژهنامه پزشکی به مونونوکلئوز معروف است، یک عفونت ویروسی بسیار شایع و مسری محسوب میشود که عامل اصلی آن ویروس اپشتین-بار (EBV) است. اگرچه ویروسهای دیگری مانند سایتومگالوویروس نیز میتوانند منجر به بروز علائم مشابه شوند، اما EBV متداولترین عامل ابتلا در نوجوانان و جوانان است.

ونوکلئوز عفونتی است که سیستم لیمفاوی را هدف قرار میدهد و باعث افزایش غیرعادی گلبولهای سفید مونونوکلئار در خون میشود.

ویروس اپشتین-بار که از خانواده هرپسویروسهاست، پس از عفونت اولیه تا آخر عمر به صورت نهان در بافتهای لیمفاوی گلو و سلولهای بای بای باقی میماند. نام عامیانه بیماری بوسه به دلیل انتقال آسان ویروس از طریق بزاق و تماس دهانی به این عفونت اطلاق شده است.

شی از ویروس اپشتین-بار هستند.

با این حال، طیف وسیعی از ویروسها و عفونتها میتوانند سندرم مونونوکلئوز ی را ایجاد کنند سایتومگالوویروس (CMV) – دومین عامل شایع آدنوویروس هپاتیتهای ویروسی (آ، ب، سی) ویروس ایدز (HIV) در حاد روبلا توکسوپلاسموز سایر اعضای خانواده هرپسویروس ویروس اپشتین-بار علاوه بر تماس دهانی، میتواند از طریق روابط جنسی، انتقال خون، پیوند عضو و از مادر به جنین نیز منتقل شود.

گروههای پرریسک و شیوع سنی اوج شیوع ابتلا در سنین مدرسه، نوجوانی و جوانی (۱۵ تا ۲۵ سالگی) مشاهده میشود. کودکان کوچک معمولاً عفونت بیعلائم یا بسیار خفیف تجربه میکنند، در حالی که نوجوانان و جوانان علائم بالینی کامل را نشان میدهند. افراد با ایمنی ضعیف (مانند گیرندگان پیوند عضو، بیماران ایدز یا تحت درمان شیمیدرمانی) در خطر عفونتهای شدیدتر و فعالسازی مجدد ویروس قرار دارند.

علائم و نشانههای بالینی دوران انکوباسیون ویروس اپشتین-بار حدود ۴ تا ۶ هفته است.

علائم به تدریج آغاز شده و شامل موارد زیر میشوند خستگی و ضعف عمومی شدید شایعترین و طولانیترین علامت، ممکن است ماهها تداوم یابد تب معمولاً بالای ۳۸.۵ درجه سانتیگراد، گاهی با لرز گلودرد الحاد اغلب با اکسودات (لایههای سفید) روی تونسیلها همراه است لمفآدنوپاتی تورم و درد گرههای لنفاوی گردن (مخصوصاً زنجیره عقبی)، زیربغل و کمر بزرگشدن طحال (اسپلéگالی) در ۵۰ تا ۶۰ درصد موارد بزرگشدن کبد (هپاتومگالی) و افزایش آنزیمهای کبدی در بخش بزرگی از بیماران سردرد، درد عضلانی، کاهش اشتها پوستاحمراری (جوش) به خصوص در صورت تجویز آنتیبیوتیکهای پنیسیلینی مانند آموکسیسیلین راههای انتقال ویروس انتقال اصلی از طریق تماس مستقیم با بزاق فرد مبتلا (بیمار یا حامل بیعلامت) رخ میدهد.

مسیرهای انتقال عبارتند از بوسیدن دهانی (رایجترین راه در نوجوانان) اشتراک ظروف غذا، لیوان، قاشق/چنگال، چوب دندان قطرات تنفسی (سرفه، عطسه) – کمتر رایج تماس جنسی (مایع منوی و ترشحات واژن) انتقال خون و محصولات خونی پیوند عضو انتقال عمودی از مادر به جنین (ندرتا) ویروس میتواند ماهها تا سالها پس از بهبودی در بزاق دفع شده و به دیگران منتقل شود.

عوارض و خطرات احتمالی اگرچه اکثر موارد بدون عارضه بهبودی مییابند، اما عوارض جدی میتوانند رخ دهند پارگی طحال خطرناکترین عارضه (۰.۱ تا ۰.۵ درصد)، معمولاً در هفته دوم و سوم بیماری. هر ضربهای به شکم میتواند باعث خونریزی داخلی مهلک شود. اجتناب از ورزشهای تماسی و وزنه سنگین تا ۴ هفته پس از بهبودی الزامی است.

انسداد مجاری تنفسی ناشی از تورم شدید تونسیلها و آدنوئید، نیازمند کورتیکواستروئید و گاهی تراکئوتومی مضاعفات عصبی آنسفهالی، مننژیت، سندرم گیان-باره، بیلیهای جمجمی همولیز و کمخونی همولیتیک خودایمنی التهاب عضله قلبی، پریکاردیت، اختلال ریتم نخاسیت استخوانی و کمخونی آپلاستیک (بسیار نادر) تشخیص و آزمایشهای پاراکلینیکی تشخیص بر پایه ترکیبی از یافتههای بالینی و آزمایشگاهی است CBC با دیفرانسیل لیمفوسیتوز (بیش از ۵۰٪)، وجود لیمفوسیتهای غیرمعمول > ۱۰٪ تست هتروفیل آنتیبادی حساسیت ۷۰-۹۰٪، در هفته اول ممکن است منفی باشد، در کودکان زیر ۴ سال غیرقابل اعتماد سیرولوژی خاص EBV آنتیبادی (عفونت حاد)، (عفونت گذشته/فعلی)، (عفونت گذشته دور).

الگوهای سیرولوژیک برای تفکیک عفونت حاد از گذشته حیاتی هستند. آزمایشهای عملکرد کبد افزایش ALT/AST در ۹۰٪ موارد PCR ویروس EBV در موارد پیچیده یا بیماران ایمونوکامپرومایز استراتژی درمان و مراقبتهای حمایتی هیچ درمان آنتیویروسی خاصی برای عفونت حاد EBV وجود ندارد. آنتیبیوتیکها بیتاثیر هستند و در صورت تجویز آموکسیسیلین/آمپیسیلین، احتمال بروز جوش پوستی بالا میرود.

ستون فقرات درمان، مراقبتهای حمایتی است استراحت نسبی تا کامل متناسب با شدت خستگی؛ اجتناب از فعالیتهای ورزشی سنگین هیدراتاسیون مناسب مصرف وفیر آب، شربه، آبمیوه برای پیشگیری از آبی کنترل تب و درد استامینوفن یا ایبوپروفن/ناپروکسن. آسپرین در زیر ۱۸ سالگی به دلیل خطر سندرم راید منع است.

کورتیکواستروئیدها (پردنیزولون) مخصوص موارد با انسداد مجاری تنفسی، همولیز شدید، یا مضاعفات عصبی/قلبی – نه برای درمان روتین مراقبت از گلو قرقره با آب نمک، آبنباتهای تسکیندهنده، اسپریهای موضعی ممانعت از ورزشهای پرکنش و تماسی حداقل ۳-۴ هفته پس از از بین رفتن علائم و تایید عدم بزرگشدن طحال توسط پزشک پیشگیری از عفونت تا کنون واکسنی مجاز برای پیشگیری از مونونوکلئوز وجود ندارد.

اقدامات پیشگیرانه بر روی قطع زنجیره انتقال تمرکز دارد اجتناب از اشتراک ظروف غذا، نوشیدنی، وسایل بهداشتی شخصی (مسواک، مشط) شستشوی مکرر و کامل دستها با آب و صابون پرهیز از تماس دهانی (بوسیدن) با افراد دارای علائم ویروسی پوشش دهان و بینی هنگام سرفه/عطسه تمیز کردن سطوح مشترک با ضدعفونیکنندهها پیشبینی و پیگیری پیشبینی کلی عالی است.

اکثر بیماران در ۲ تا ۴ هفته بهبودی کامل مییابند، هرچند خستگی میتواند ۲ تا ۳ ماه (و نادراً بیشتر) تداوم یابد. بازگشت به فعالیتهای ورزشی باید تدریجی و با نظر پزشک باشد. عفونت مجدد با علائم بالینی نادر است، اما دفع ویروس در بزاق متناوب است. نکات ویژه در بارداری عفونت EBV در بارداری معمولاً خطرناک برای جنین نیست و نوزادان علائمی نشان نمیدهند. با ذلک، تب بالا در مادر میتواند خطر سقط یا زایمان پیشزمان را افزایش دهد.

اگر عامل بیماری سایتومگالوویروس (CMV) باشد، خطرات جدی جنینی (شنوایی، بینایی، رشد) وجود دارد و مراجعه به متخصص زنان و زایمان و مشاوره ژنتیکی ضروری است.

علائم هشداردهنده زمان مراجعه فوری به پزشک در صورت بروز هر یک از موارد زیر، بلافاصله مراجعه به اورژانس یا پزشک معالج ضروری است درد شدید ناگهانی در ناحیه بالا و چپ شکم (نشانه پارگی طحال) سختی در تنفس یا بلعیدن (انسداد مجاری تنفسی) سرگیجه، غش، یا تغییرات حال عمومی ضعف عضلانی ناگهانی در بازو/پا، بیحسی، یا علائم عصبی متمرکز تب بالا پاسخنهادار به داروهای خافضحرارت سردرد شدید و غیرمعمول، سفتی گردن زردی پوست و چشم (یرقان) جمعبندی بیماری بوسه (مونونوکلئوز) عفونت ویروسی رایجی است که با شناخت علائم، رعایت استراحت، هیدراتاسیون و پیشگیری از عوارض طحالی، به خوبی قابل مدیریت است.

اگرچه واکسن وجود ندارد، اما بهداشت فردی و اجتناب از اشتراک ظروف و تماس دهانی با بیماران، موثرترین راه پیشگیری میباشد. در صورت بروز علائم هشداردهنده، تأخیر در مراجعه پزشکی میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.