شاید برای شما هم پیش آمده باشد که ضرب‌المثل معروف «ستاره سهیل شده» را در گفتارهای روزمره بشنوید. این اصطلاح به معنای ظاهر شدن دیرهنگام شخص یا پدیده‌ای است، اما ریشه کهن اخترشناسی این مفهوم کجاست؟ در این مطلب قصد داریم به طور جامع با ستاره سهیل، دومین ستاره درخشان آسمان شب، آشنا شویم؛ از ریشه نام‌گذاری و ویژگی‌های فیزیکی منحصر به فرد تا جایگاه آن در اساطیر کهن.

شناسایی ستاره سهیل (کانوپوس)

کانوپوس (Canopus) که در ادبیات فارسی به ستاره سهیل شهرت دارد، در واقع درخشان‌ترین ستاره‌ی صورت فلکی کارینا (Carina) و دومین ستاره‌ی پربرق آسمان شب پس از سیریوس (شباهنگ) محسوب می‌شود. با وجود درخشش بسیار بالا، به دلیل موقعیت جغرافیایی و حرکت زمین، رصد این ستاره از تمام نقاط زمین امکان‌پذیر نیست.

🔗 بیشتر بخوانید: بهترین بازی‌ های استراتژیک آنلاین اندروید

ریشه‌های نام‌گذاری

این ستاره شناسه‌های گوناگونی در کاتالوگ‌های اخترشناسی دارد؛ از جمله آلفا کارینایی (Alpha Carinae) و HR 2326. کد HR ۲۳۲۶ مرجع استاندارد در دایره‌المعارخ ستاره‌هاست. کانوپوس نه تنها برترین ستاره‌ی کارینا، بلکه نائب‌گینه‌ی آسمان شب در درخشش است.

نام «کانوپوس» برای نخستین بار توسط کلاودیوس بطلمیوس در سال ۱۵۰ میلاد این ستاره ثبت گردید. ریشه این واژه به کلمه یونانی «کانوبوس (Kanobos)» برمی‌گردد که لقب «منلایوس»، دیانورد مشهور اسطوره‌ای اسپارتا بود. با این حال، برخی محققان ریشه آن را در واژه مصری‌ای به معنی «زمین طلایی» جستجو می‌کنند.

🔗 بیشتر بخوانید: رئیس ضد انحصار اتحادیه اروپا با تیم کوک، مدیرعامل اپل، ملاقات کرد

مشخصات فیزیکی و طبیعی

ستاره سهیل یک غول روشن کهنسال از طبقه‌بندی طیفی A9 تا F0 است که به چشم غیرمسلح به رنگ سفید درخشان نمایان می‌شود. این ستاره در باندهای امواج مایکروویو نیز به وضوح رصد شده و از معدود ستارگان این کلاس طیفی است که در این محدوده طیف مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

جرم این غول قرمز حدود هشت برابر خورشید برآورد شده و شعاع آن تا ۷۱ برابر شعاع خورشید گسترش یافته است. ستارگان این رده می‌توانند تا ۱۰ هزار برابر خورشید روشن باشند و کانوپوس نیز از این قاعده خارج نیست. در مطلبی جداگانه، انواع ستاره‌ها و مسیرهای تحولی آن‌ها به تفصیل بررسی شده‌اند.

دما در فتوسفر این ستاره در نزدیکی ۷ هزار کلوین تخمین زده می‌شود. سرعت چرخش اکواتوریئال آن در حدود ۸ کیلومتر بر ثانیه اندازه‌گیری شده است.

نکته جالب توجه است که حدود ۹۰ هزار سال پیش، سیریوس به حدی به زمین نزدیک شده بود که از خود ستاره سهیل نیز درخشان‌تر به نظر می‌رسید. این برتری برای تقریبا ۲۱۰ هزار سال آینده تداوم خواهد یافت. اما در مقیاس ۴۸۰ هزار سال، با دور شدن سیریوس و کمرنگ‌تر شدن آن، کانوپوس مجدداً مقام درخشان‌ترین ستاره شب را به مدت ۵۱۰ هزار سال بازی می‌گیرد.

به بیان دیگر، از آنجا که هیچ ستاره‌ای نزدیک‌تر از کانوپوس، درخشش ظاهری بیشتری ندارد، می‌توان استدلال کرد که ستاره سهیل در طول چهار میلیون سال گذشته، درخشان‌ترین ستاره آسمان شب بوده است. سایر ستارگان تنها در بازه‌های موقتی برتری ظاهری داشته‌اند.

سیر تحولی ستاره سهیل

دانشمندان برای تعیین سن و فاز تحولی ستاره سهیل، طیف آن را در طول موج‌های متنوع ثبت کرده‌اند. داده‌های طیفی نشان می‌دهند که این ستاره عمری به حدود ۳۰ میلیون سال را به عنوان یک ستاره رشته اصلی با جرم نزدیک به ۱۰ برابر جرم خورشید سپری کرده است. در این دوره، هیدروژن هسته سوخته و ستاره به مراحل پایانی فاز رشته اصلی سوق داده شده است.

اکنون کانوپوس در فاز سوختن هلیوم (ناشیده از سوختن هیدروژن قبلی) قرار دارد و در مرحله‌ی حلقه آبی (Blue Loop) مستقر است. مدل‌های تکاملی نشان می‌دهند که مدت این فاز به شدت به سرعت چرخش و نرخ واکنش‌های هسته‌ای بستگی دارد. تشخیص دقیق اینکه آیا ستاره در حال حاضر در حال گرم‌تر شدن است یا رو به خنثی شدن (سرد شدن) می‌رود، به دلیل هم‌پوشانی مسیرهای تکاملی ستارگان با جرم‌های متفاوت در فاز حلقه آبی، چالش‌برانگیز است.

تحلیل طیف جو ستاره نشان‌دهنده ناپایداری و همرفت‌های شدید در لایه‌های بیرونی است. شواهد قوی بر وجود همرفت در ستاره سهیل مشاهده شده است. پیش‌بینی می‌شود که این ستاره در این فاز تا حدی عظیم گردد که در یک انفجار برانواختری (Supernova) با باقی‌مانده هسته آهنی، عمر خود را به پایان برساند.

ستاره سهیل منبع قدرتمند اشعه ایکس است که احتمالاً در تاج ستاره شکل می‌گیرد و توسط میدان مغناطیسی به دمایی معادل چند میلیون کلوین گرم می‌شود. محققان معتقدند این دما به واسطه چرخش سریع ستاره به همراه همرفت‌های قوی در لایه‌های بیرونی تحریک و تشدید شده است. از آنجا که چنین رفتاری در ستارگان با طبقه‌بندی طیفی مشابه نیز دیده شده، دانشمندان آن را یک ویژگی رایج برای این طیف ستاره‌ها می‌دانند。

تعیین فاصله کانوپوس

پیش از پرتاب ماهواره هیپارкос (Hipparcos)، محاسبه فاصله دقیق کانوپوس چالش‌برانگیز بود و برآوردها بین ۹۶ تا ۱۲۰۰ سال نوری نوسان داشت.

ماهواره هیپارкос با دقت بالا، فاصله این ستاره را ۳۱۰ سال نوری (معادل ۹۵ پارسک) اعلام کرد. این اندازه‌گیری بر پایه روش اختلاف منظر (Parallax) انجام شده است.

در حال حاضر، کانوپوس با سرعت شعاعی ۲۰ کیلومتر بر ثانیه در حال دور شدن از خورشید است. حدود ۳.۱ میلیون سال پیش، این ستاره در نزدیک‌ترین فاصله خود نسبت به خورشید قرار داشته است.

موقعیت در آسمان

ستاره سهیل، درخشان‌ترین ستاره‌ی صورت فلکی جنوبی کارینا (Carina) است و در لبه غربی این صورت فلکی قرار گرفته است. به همین دلیل با نام بایری آلфа کارینایی (α Carinae) نیز شناخته می‌شود.

همان‌طور که اشاره شد، فاصله آن از خورشید حدود ۳۱۰ سال نوری است. اگرچه این ستاره دومین ستاره درخشان شب است، اما به دلیل فاصله بیشتر، تقریبا دو برابر کمرنگ‌تر از سیریوس نمایان می‌شود. به صورت دقیق، قدر ظاهری آن منفی ۰.۷۴ و قدر مطلق منفی ۵.۷۱ برآورد شده است.

راهنمای رصد

در نیمکره جنوبی زمین، هر دو ستاره‌ی سهیل و سیریوس به طور همزمان در ارتفاع آسمان قابل دیدن هستند. این دو ستاره با تفاضل زمانی حدود ۲۱ دقیقه به نصف‌النهار می‌رسند. رصد کانوپوس با چشم غیرمسلح در زمان سپیده‌دم (گرگ و میش) امکان‌پذیر است. بهترین فصل رصد در نیمکره جنوبی، میانه تا پایان تابستان است. این ستاره در نیمه‌شب اول دی و ساعت ۹ شب ۲۲ بهمن به اوج ارتفاع (کولمیناسیون) می‌رسد.

روایت‌های اساطیری و فرهنگی

با توجه به درخشش استثنایی، کانوپوس در اساطیر و باورهای دینی تمدن‌های کهن حضور پررنگی دارد. نام‌گذاری آن نیز، همان‌طور که گفته شد، الهام‌گرفته از لقب یک دیانورد اسطوره‌ای است. در هند باستان، این ستاره به نام حکیم بزرگ آگاستیا (Agastya) شناخته می‌شد. اخترشناسان چینی آن را پیرمرد قطب جنوب می‌نامیدند. در نجوم کهن ایران، به دلیل نمود نادر در آسمان خاورمیانه، نام «سهیل» بر آن نهادند که نماد ظهور دیرهنگام گردیده است.

با این حال، کانوپوس در فرهنگ یونان جایگاه ویژه‌ای دارد. فرد شاف، ستاره‌شناس مشهور، در آثارش می‌نویسد: «بر پایه افسانه‌های یونانی، کانوپوس نام یک دیانورد اسطوره است.»

روایت می‌شود که هنگامی کشتی‌ها به سواحل مصر رسیدند، کانوپوس دیانورد به ساحل رفت و بلافاصله توسط مار سمی گزیده شد و جان باخت. این رویداد باعث گردید تا نام بندر آن منطقه و درخشان‌ترین ستاره آسمان شب، هر دو به نام این دیانورد یعنی «کانوپوس» تغییر یابند.

نتیجه‌گیری

در این مقاله به طور مفصل با ستاره سهیل، که با نام کانوپوس نیز شهرت دارد، آشنا شدیم. با مرور ویژگی‌هایی چون قدر درخشش، فاصله، کلاس طیفی و سیر تحولی، متوجه شدیم که کانوپوس دومین ستاره درخشان آسمان شب است. رصد این ستاره از نیمکره جنوبی آسان است، اما از نیمکره شمالی تنها در بازه‌های زمانی خاص قابل دیدن بوده که همین امر سبب شده در فرهنگ ایران به نمادِ ظاهری شدن دیرهنگام (ستاره سهیل شده) تبدیل گردد. همچنین ریشه نام آن را در دلیری یک دیانورد اسطوره‌ای یونانی جستجو کردیم.