ستاره سهیل (کانوپوس) راهنمای کامل دومین ستارهی درخشان آسمان شب, ستارهی کانوپوس که در ادبیات فارسی به ستاره سهیل مشهور است، درخشانترین ستارهی صورت فلکی کارینا و دومین ستارهی پربرق آسمان شب پس از سیریوس (شباهنگ) محسوب میشود.

با وجود درخشش بسیار بالا، به دلیل موقعیت جغرافیایی و حرکت زمین، رصد این ستاره از تمام نقاط زمین امکانپذیر نیست و همین ویژگی سبب شده در فرهنگ عامه ایران به نمادِ ظاهری شدن دیرهنگام (ستاره سهیل شده) تبدیل گردد. ریشههای نامگذاری و شناسههای علمی این ستاره شناسههای گوناگونی در کاتالوگهای اخترشناسی دارد؛ از جمله آلفا کارینایی و HR ۲۳۲۶. کد HR ۲۳۲۶ مرجع استاندارد در دایرهالمعارف ستارههاست.

حققان ریشه آن را در واژه مصریای به معنی زمین طلایی جستجو میکنند.

مشخصات فیزیکی و طبیعی ستاره سهیل یک غول روشن کهنسال از طبقهبندی طیفی تا است که به چشم غیرمسلح به رنگ سفید درخشان نمایان میشود. جرم این غول قرمز حدود هشت برابر خورشید برآورد شده و شعاع آن تا ۷۱ برابر شعاع خورشید گسترش یافته است. دما در فتوسفر این ستاره در نزدیکی ۷ هزار کلوین تخمین زده میشود و سرعت چرخش اکواتوریئال آن در حدود ۸ کیلومتر بر ثانیه اندازهگیری شده است.

د ۹۰ هزار سال پیش، سیریوس به حدی به زمین نزدیک شده بود که از خود ستاره سهیل نیز درخشانتر به نظر میرسید.

این برتری برای تقریبا ۲۱۰ هزار سال آینده تداوم خواهد یافت. اما در مقیاس ۴۸۰ هزار سال، با دور شدن سیریوس و کمرنگتر شدن آن، کانوپوس مجدداً مقام درخشانترین ستاره شب را به مدت ۵۱۰ هزار سال بازی میگیرد. از آنجا که هیچ ستارهای نزدیکتر از کانوپوس، درخشش ظاهری بیشتری ندارد، میتوان استدلال کرد که ستاره سهیل در طول چهار میلیون سال گذشته، درخشانترین ستاره آسمان شب بوده است.

سیر تحولی ستاره سهیل دانشمندان برای تعیین سن و فاز تحولی ستاره سهیل، طیف آن را در طول موجهای متنوع ثبت کردهاند. دادههای طیفی نشان میدهند که این ستاره عمری به حدود ۳۰ میلیون سال را به عنوان یک ستاره رشته اصلی با جرم نزدیک به ۱۰ برابر جرم خورشید سپری کرده است. در این دوره، هیدروژن هسته سوخته و ستاره به مراحل پایانی فاز رشته اصلی سوق داده شده است.

اکنون کانوپوس در فاز سوختن هلیوم (ناشیده از سوختن هیدروژن قبلی) قرار دارد و در مرحلهی حلقه آبی مستقر است. تحلیل طیف جو ستاره نشاندهنده ناپایداری و همرفتهای شدید در لایههای بیرونی است. پیشبینی میشود که این ستاره در این فاز تا حدی عظیم گردد که در یک انفجار برانواختری با باقیمانده هسته آهنی، عمر خود را به پایان برساند.

ستاره سهیل منبع قدرتمند اشعه ایکس است که احتمالاً در تاج ستاره شکل میگیرد و توسط میدان مغناطیسی به دمایی معادل چند میلیون کلوین گرم میشود. محققان معتقدند این دما به واسطه چرخش سریع ستاره به همراه همرفتهای قوی در لایههای بیرونی تحریک و تشدید شده است. تعیین فاصله کانوپوس پیش از پرتاب ماهواره هیپار، محاسبه فاصله دقیق کانوپوس چالشبرانگیز بود و برآوردها بین ۹۶ تا ۱۲۰۰ سال نوری نوسان داشت.

ماهواره هیپار با دقت بالا، فاصله این ستاره را ۳۱۰ سال نوری (معادل ۹۵ پارسک) اعلام کرد. این اندازهگیری بر پایه روش اختلاف منظر انجام شده است. در حال حاضر، کانوپوس با سرعت شعاعی ۲۰ کیلومتر بر ثانیه در حال دور شدن از خورشید است. حدود ۳.۱ میلیون سال پیش، این ستاره در نزدیکترین فاصله خود نسبت به خورشید قرار داشته است.

موقعیت در آسمان و راهنمای رصد ستاره سهیل، درخشانترین ستارهی صورت فلکی جنوبی کارینا است و در لبه غربی این صورت فلکی قرار گرفته است. قدر ظاهری آن منفی ۰.۷۴ و قدر مطلق منفی ۵.۷۱ برآورد شده است. در نیمکره جنوبی زمین، هر دو ستارهی سهیل و سیریوس به طور همزمان در ارتفاع آسمان قابل دیدن هستند. این دو ستاره با تفاضل زمانی حدود ۲۱ دقیقه به نصفالنهار میرسند. رصد کانوپوس با چشم غیرمسلح در زمان سپیدهدم (گرگ و میش) امکانپذیر است.

بهترین فصل رصد در نیمکره جنوبی، میانه تا پایان تابستان است. این ستاره در نیمهشب اول دی و ساعت ۹ شب ۲۲ بهمن به اوج ارتفاع (کولمیناسیون) میرسد. روایتهای اساطیری و فرهنگی با توجه به درخشش استثنایی، کانوپوس در اساطیر و باورهای دینی تمدنهای کهن حضور پررنگی دارد. در هند باستان، این ستاره به نام حکیم بزرگ آگاستیا شناخته میشد. اخترشناسان چینی آن را پیرمرد قطب جنوب مینامیدند.

در نجوم کهن ایران، به دلیل نمود نادر در آسمان خاورمیانه، نام سهیل بر آن نهادند که نماد ظهور دیرهنگام گردیده است. در فرهنگ یونان، روایت میشود که هنگامی کشتیها به سواحل مصر رسیدند، کانوپوس دیانورد به ساحل رفت و بلافاصله توسط مار سمی گزیده شد و جان باخت. این رویداد باعث گردید تا نام بندر آن منطقه و درخشانترین ستاره آسمان شب، هر دو به نام این دیانورد یعنی کانوپوس تغییر یابند.

نتیجهگیری در این مقاله به طور مفصل با ستاره سهیل، که با نام کانوپوس نیز شهرت دارد، آشنا شدیم. با مرور ویژگیهایی چون قدر درخشش، فاصله، کلاس طیفی و سیر تحولی، متوجه شدیم که کانوپوس دومین ستاره درخشان آسمان شب است. رصد این ستاره از نیمکره جنوبی آسان است، اما از نیمکره شمالی تنها در بازههای زمانی خاص قابل دیدن بوده که همین امر سبب شده در فرهنگ ایران به نمادِ ظاهری شدن دیرهنگام تبدیل گردد.

همچنین ریشه نام آن را در دلیری یک دیانورد اسطورهای یونانی جستجو کردیم. نامهای دیگر ستاره سهیل کداماند؟ ستاره سهیل که به نام علمی یا کانوپوس شناخته میشود، شناسههای دیگری نظیر و HR ۲۳۲۶ در کاتالوگهای اخترشناسی دارد. این ستاره برترین ستارهی صورت فلکی کارینا و دومین ستارهی درخشان آسمان شب محسوب میشود. ستاره سهیل از چه نوع ستارهای است؟ کانوپوس یا ستاره سهیل یک ابرغول با کلاس طیفی است.

این ستاره پیش از این در کلاس قرار داشت و برخی منابع همچنان آن را در آن رده دستهبندی میکنند. به طور کلی، میتوان گفت ستاره سهیل یک ستاره غول بزرگ با رنگ سفید است. اهمیت ستاره سهیل در چی خلاصه میشود؟ کانوپوس یا ستاره سهیل به عنوان دومین ستاره درخشان آسمان، از نیمکره جنوبی به خوبی رصد میشود و در فرهنگ، ادیان و ناوبری اقیانوسیان ملل مختلف نقش کلیدی ایفا کرده است.

در بسیاری از کشورها از موقعیت این ستاره برای تعیین جهت در ناوبری دریایی استفاده میشود. معنای واژه چیست؟ واژه ریشه در کلمه یونانی دارد که لقب منلایوس، دیانورد اسطورهای اسپارتا بود. برخی محققان همچنین ریشه آن را در واژه مصریای به معنی زمین طلایی میجویند.