صورت فلکی عقرب (به لاتین: Scorpius) که به نام کژدم نیز شناخته می‌شود، یکی از برجسته‌ترین و چشمگیرترین صورت‌های فلکی در قبه آسمان است. این مجموعه ستاره‌ای جزو دوازده برج منطقه البروج محسوب می‌شود؛ ناحیۀ خیالی که خورشید، ماه و سیارات از منظر ما در طول سال از روی آن می‌گذرند. شکل این صورت فلکی با دقت زیاد شباهت بی‌نظیری به حشره عقرب دارد. در این راهنما، به بررسی جامع ویژگی‌ها، اسطوره‌ها و اجزای تشکیل‌دهنده این برج آسمانی می‌پردازیم.

معرفی صورت فلکی عقرب

همان‌طور که اشاره شد، عقرب از واضخ‌ترین صورت‌های فلکی شبانه است. درخشان‌ترین ستاره این ناحیه، یک ابرغول سرخ است که از بین ستاره‌های شبانه یکی از پرنورترین‌هاست. تمدن‌های گوناگون باستان، این ستاره را قلب عقرب می‌نامیدند؛ اعراب آن را قلب‌العقرب می‌خواندند، در حالی که اروپاییان با نام آنتارس (به یونانی: رقیب مریخ) به آن مشهور‌اند.

🔗 بیشتر بخوانید: آیفون SE ۴: پلتفرم رونمایی از مودم ۵G اختصاصی اپل؛ جزئیات طراحی و سخت‌افزار

قسمتی از محدوده این صورت فلکی در نوار مرکزی کهکشان راه شیری واقع شده و سحابی‌ها و خوشه‌های ستاره‌ای فراوانی را در آغوش گرفته است. نکته جالب: این صورت فلکی میزبان اولین منبع اشعه X شناخته‌شده خارج از منظومه شمسی است.

اسطوره اوریون و نبرد با عقرب!

عقرب از کهن‌ترین صورت‌های فلکی شناخته‌شده بشریت است؛ بیش از ۵ هزار سال پیش، اقوام سومر با آن آشنایی داشتند و با نماد MUL.GIR.TAB (حیوانی با نیش سوزان) نشان می‌دادند. آن‌ها ستاره قلب‌العقرب را نیز GABA GIR.TAB (سینه عقرب) می‌نامیدند.

🔗 بیشتر بخوانید: نقشه راه برنامه‌های آینده اینتل، AMD و کوالکام فاش شد

در اساطیر یونان، عقرب داستان جذابی با اوریون (شکارچی) دارد. روایت می‌شود هیریوس، کشاورزی فقیر اما مهمان‌نواز در تِبای، سه خدای زئوس، نپتون و هرمس را می‌پذرد. خدایان به جای سپاس، آرزوی او را — داشتن یک فرزند — برآورده می‌کنند و اوریون متولد می‌شود. او به قدرت و مهارت غیرعادی در شکار می‌رسد، اما غرور و بی‌رحمی‌اش حدد می‌کند تا ادعا کند حتی از آرتمیس، خدای شکار، هم برتر است.

گایا (مادر زمین) برای تنبیه او، یک عقرب غول‌پیکر می‌فرستد. جنگ دو سو به مدت طولانی ادامه می‌یابد تا اینکه اوریون خسته می‌شود و در خواب نیش می‌خورد. اوفیوکوس (مارآفسا) با پادزهر جان او را نجات می‌دهد. در پایان، خدایان هر دو را به آسمان می‌برند، طوری که هر وقت عقرب طلوع می‌کند، اوریون غروب می‌کند و برعکس — نماد فرار ابدی.

[[OAR_MEDIA_2]]

ستاره‌های کلیدی صورت فلکی کژدم

در نظام نام‌گذاری ستاره‌ها (بیر)، معمولاً حروف الفبای یونانی بر اساس درخشش تخصیص می‌یابد، اما در عقرب این قاعده نقض شده است. برای مثال، دومین ستاره پرنور باید بتا (β) باشد، اما نام دارد لامبدا (λ).

آنتارس (آلفا α): پرنورترین ستاره صورت فلکی با قدر ظاهری ۱، فاصله ۶۰۰ سال نوری، دومین ابرغول سرخ نزدیک خورشید. جرم ۱۵ برابر و درخشش ۶۰ هزار برابر خورشید دارد. اگر جایگزین خورشید شود، تا میان مریخ و مشتری گسترش می‌یابد. این ستاره در حدود یک میلیون سال آینده به عنوان ابرنواختر منفجر می‌شود (شاید قبلاً منفجر شده اما نور هنوز نرسیده). آنتارس ستاره دوتایی است؛ رفیق کم‌نور آن یک کوتوله آبی است که در درخشش اصلی نهان مانده (با تلسکوپ بزرگ و در آسمان تاریک مشهود).

ستاره‌های دم عقرب: تو (τ)، اپسیلون (ε)، مو (μ)، زتا (ζ)، اتا (η)، تِتا (θ)، یوتا (ι)، کاپا (κ) و در انتهای دم؛ لامبدا (λ) و اپسیلون (υ).

چنگال‌ها (نزدیک سر): نو (ν)، بتا (β)، دلتا (δ) در یک طرف و پی (π) و رو (ρ) در طرف دیگر.

دلتا (δ) یا Dschubba: سیستم دوتایی با ستاره اصلی نوع B، جرم ۱۲ برابر و درخشش ۱۴ هزار برابر خورشید. در سال ۲۰۰۰ ناگهان درخشش افزایش یافت (قدر ۱.۶) و به نوع Be تبدیل شد؛ رویداد نادره که ما شاهد تکامل لحظه‌ای ستاره‌ای هستیم.

نو (ν) عقرب: سیستم چهارستاره‌ای (دوتایی-دوتایی) در پهنه راه شیری.

مو (μ) و زتا (ζ): هر دو سیستم دوتایی در دم عقرب که در شب تاریک با چشم غیرمسلح قابل تفکیک‌اند (مو احتمالاً دوتایی نما است).

اجرام آسمانی عمیق (Deep-Sky) در عقرب

این صورت فلکی khozانه خزینه‌ای برای رصدگران آماتور است:

خوشه‌های کروی

• M4: نزدیک آنتارس، تنها ۱۰ هزار سال نوری فاصله (نزدیک‌ترین خوشه کروی به زمین). در تلسکوپ ۱۵ سانتی‌متری ستاره‌های مرکزی حل می‌شوند. ویژگی منحصر‌به‌فرد: ردیفی از ستاره‌های یکنم در مرکز.
• M80: بین آنتارس و بتا، کوچک‌تر و متراکم‌تر از M4؛ نیاز به تلسکوپ ۲۵+ سانتی‌متری برای حل ستاره‌ها.

خوشه‌های باز

• M7: قدیمی‌ترین خوشه ثبت‌شده (بطلمیوس)، پهنه ۲ برابر قطر ماه، حتی با تلسکوپ کوچک ستاره‌ها حل می‌شوند.
• M6 (خوشه پروانه): nhỏ‌تر و کم‌نورتر، شکل پروانه‌ای، در تلسکوپ ۱۵ سانتی‌متری زیبا است.
• NGC 6231 (نزدیک زتا)، NGC 6281 (شبه درخت کریسمس)، NGC 6441 (کروی)، NGC 6144 (کروی محو نزدیکی آنتارس).

سحابی‌های سیاره‌ای و هله

• NGC ۶۳۰۲ (سحابی پروانه/حشره): نزدیک نیش عقرب، در تلسکوپ ۲۰+ سانتی‌متری جزئیات بدن حشره نمایان می‌شود.
• NGC ۶۳۳۷ (سحابی چیریو): سحابی حلقه‌ای شبیه غلات صبحانه.
• NGC ۶۳۳۴ (پنجه گربه) و NGC ۶۳۵۷ (خرچنگ): دو هله ستاره‌زایی شگفت‌انگیز.

جمع‌بندی

صورت فلکی عقرب (کژدم) نه تنها یکی از کهن‌ترین و زیباترین برج‌های آسمان است، بلکه مخزن غنی از ستاره‌های دوتایی، خوشه‌های ستاره‌ای کروی و باز، و سحابی‌های سیاره‌ای فوق‌العاده است. از دل‌نشین‌ترین ستاره‌ها — آنتارس گول‌پیکر سرخ — تا اسطوره‌های حماسی نبرد با اوریون، این ناحیه آسمان همواره توجه نجومان و رصدگران را به خود جلب کرده است. چه با چشم غیرمسلح و چه با تلسکوپ، رصد عقرب تجربه‌ای بی‌نظیر در آسمان‌شناسی است.

سوالات متداول